Cultuursensitieve communicatie

Iedereen heeft het erover.
Maar wat is cultuursensitieve communicatie eigenlijk.
En waarom is het zo belangrijk bij stoppen met roken?

Je hoort het overal in de zorg, het sociaal domein en het onderwijs. In beleidsstukken, trainingen en teamoverleggen. Het lijkt inmiddels een onmisbare term.

Tegelijk hoor ik zorgprofessionals zeggen:

“Ja, maar wat bedoelen we daar nou écht mee?”

Of:

“Ik doe toch gewoon mijn werk goed?”

Dat cultuursensitieve communicatie zo populair is, is geen hype, het is een antwoord op een realiteit waarin professionals steeds vaker werken met mensen die:

• andere leefwerelden hebben
• anders omgaan met stress, gezondheid en gedrag
• niet vanzelfsprekend aansluiten bij standaard zorgtaal en interventies

Juist bij complexe onderwerpen zoals roken en stoppen met roken wordt zichtbaar waar communicatie wél of niet werkt. Niet omdat de kennis ontbreekt, maar omdat de boodschap de ander niet bereikt.

Dat roept een logische vraag op:
Wat is cultuursensitieve communicatie eigenlijk en waarom is het zo essentieel bij stoppen met roken?

Cultuursensitieve communicatie betekent dat je bewust rekening houdt met culturele, sociale en persoonlijke verschillen, zonder mensen te reduceren tot hun afkomst, achtergrond of situatie.

Het gaat nadrukkelijk niet om “kennis hebben van culturen”.
Het gaat om hoe je communiceert.

Cultuursensitief communiceren betekent:

• afstemmen in plaats van invullen
• vertragen in plaats van sturen
• nieuwsgierig zijn in plaats van overtuigen
• communiceren vanuit gelijkwaardigheid

In zorg en begeleiding betekent dit:
professioneel communiceren op een manier die veilig, begrijpelijk en respectvol is voor de ander.

Niet jouw boodschap staat centraal, maar de manier waarop die ontvangen kan worden.

Waarom standaard communicatie vaak niet werkt
Veel zorgprofessionals zijn opgeleid vanuit een impliciet kader waarin geldt:

gezondheid = individuele verantwoordelijkheid
motivatie = willen veranderen
stoppen met roken = een rationele keuze

Maar voor veel mensen is roken geen rationele keuze.
Het is vaak:

• een manier om stress of spanning te reguleren
• een houvast in een onzekere of overbelaste situatie
• verbonden aan identiteit, routine of sociale context
• soms één van de weinige ‘eigen keuzes’ die iemand nog ervaart

Wanneer je over stoppen met roken communiceert zonder deze context mee te nemen, ontstaat:

• weerstand/ paniek
• wantrouwen
• afhaken

Niet omdat iemand “niet wil”, maar omdat hij zich bang, niet gezien, niet begrepen of niet veilig voelt.

Cultuursensitief communiceren begint bij jezelf
Een essentieel onderdeel van cultuursensitieve communicatie is zelfreflectie.

Sta eens stil bij vragen als:

• Welke overtuigingen heb ik over roken?
• Hoe kijk ik naar motivatie en verantwoordelijkheid?
• Welk gedrag roept irritatie of onmacht bij mij op, en waarom?

Jouw referentiekader is niet hetzelfde als dat van de ander.
Dat erkennen is geen zwakte, maar professioneel vakmanschap.
Aansluiten bij de leefwereld van de ander

Cultuursensitieve communicatie vraagt om:

• eenvoudige, duidelijke taal
• korte zinnen
• weinig jargon
• concrete voorbeelden

En vooral: controleren of je boodschap is begrepen, zonder iemand te corrigeren of te beschamen.

Niet:

“Begrijpt u wat ik bedoel?”

Maar wel:

“Kunt u mij vertellen wat u hieruit meeneemt?”

Dat kleine verschil maakt een groot verschil in gelijkwaardigheid en veiligheid.

Stress en trauma: het onzichtbare gespreksonderwerp
Bij veel mensen die roken staat het stresssysteem langdurig ‘aan’.

Dat heeft invloed op:

• concentratie
• geheugen
• motivatie
• gedragsverandering

Stoppen met roken vraagt in zo’n context om:

• kleine stappen
• geen druk
• het normaliseren van ambivalentie
• veiligheid vóór verandering

Cultuursensitieve communicatie erkent dat verandering pas mogelijk is als iemand zich veilig voelt.

Macht en afhankelijkheid herkennen
In veel zorg- en begeleidingssituaties is sprake van een ongelijke machtsverhouding:

• professional versus cliënt
• systeem versus individu

Cultuursensitief communiceren betekent dat je deze ongelijkheid niet ontkent, maar verzacht door:

• keuzevrijheid te benadrukken
• samen te werken in plaats van te instrueren
• helder te zijn over je rol en grenzen

Bijvoorbeeld:

“U beslist zelf of en wanneer u iets wilt veranderen. Ik kan u ondersteunen als u dat wilt.”

Wat dit betekent voor stoppen-met-rokenbegeleiding
Zonder cultuursensitieve communicatie:

• wordt stoppen met roken ervaren als controle
• neemt weerstand toe
• haken mensen af

Met cultuursensitieve communicatie:

• ontstaat contact
• groeit vertrouwen
• komt intrinsieke motivatie in beeld

En dát is de basis voor duurzame gedragsverandering.

Tot slot
Cultuursensitieve communicatie is geen extraatje.
Het is een essentiële professionele vaardigheid in de begeleiding van mensen met een nicotineverslaving.

Zeker bij roken, waar gedrag, stress, neurobiologie en context samenkomen.

Wil je als professional écht verschil maken, dan begint dat niet bij uitleg of overtuigen, maar bij afstemmen en mildheid.

Kennis over stoppen met roken, vapen en nicotineverslaving

Waarom motivatie bij stoppen met roken wordt overschat

En wat zorgprofessionals wél nodig hebben
Veel zorgprofessionals lopen vast in de begeleiding van rokers.
Niet omdat ze het niet goed bedoelen.
Niet omdat ze te weinig hun best doen.

Maar omdat ze werken met een verkeerd uitgangspunt: (intrinsieke) motivatie.

Motivatie wordt vaak gezien als dé sleutel tot stoppen met roken.
Is iemand voldoende en 'intrinsiek' gemotiveerd, dan lukt het wel.
Is dat niet zo, dan 'is de cliënt er nog niet klaar voor en moet je er niet aan beginnen'.

Klinkt logisch.
Maar in de praktijk werkt het vaak averechts.

'Hij is best gemotiveerd, maar het lukt gewoon niet'
Deze zin hoor ik vaak van zorgprofessionals.
En eerlijk gezegd: dat klopt.

De meeste rokers:

• willen gezonder zijn
• weten dat roken schadelijk is
• voelen druk vanuit hun omgeving
• hebben al meerdere stoppogingen gedaan

Aan motivatie ontbreekt het zelden.

Wat ontbreekt, is inzicht in verslaving en vertrouwen in eigen kunnen.

Nicotineverslaving is geen motivatieprobleem
Nicotineverslaving is in de kern een neurobiologisch proces.
Nicotine grijpt in op het beloningssysteem in de hersenen en beïnvloedt dopamine, stressregulatie, concentratie en stemming.

Dat betekent:

stoppen is niet alleen een besluit
stoppen vraagt niet alleen wilskracht
stoppen gaat gepaard met ontregeling

Hoe gemotiveerd iemand ook is:
het lichaam en brein moeten herstellen en opnieuw leren reguleren.

Als zorgprofessional kun je motivatie dus niet 'opkrikken' zonder tegelijkertijd dit proces te begrijpen en te begeleiden.

Waarom motivatie soms zelfs tegenwerkt
Wanneer we te veel focussen op motivatie, gebeurt vaak het volgende:

De roker voelt zich tekortschieten als het niet lukt
Er ontstaat schaamte of zelfverwijt
Terugval wordt gezien als falen
Het gesprek verschuift van begeleiden naar overtuigen
En hoe meer je probeert te motiveren, hoe groter de kans op weerstand.

Niet omdat de cliënt lastig is, maar omdat hij iets moet verdedigen wat hij zelf ook niet begrijpt.

Wat werkt dan wél?
Effectieve begeleiding bij stoppen met roken vraagt om drie dingen:

1. Inzicht in verslaving
Zorgprofessionals die begrijpen:

• hoe nicotine werkt
• waarom ontwenningsverschijnselen ontstaan
• wat conditionering doet en hoe dat in het brein werkt
• waarom stoppen vaak gepaard gaat met onrust, emoties, somberheid of concentratieproblemen

Dit haalt schuld en oordeel uit het proces.

2. Normaliseren in plaats van pushen
Wanneer een roker hoort:
“Wat je ervaart is logisch bij nicotineontwenning”
ontstaat ontspanning.

Van daaruit kan iemand weer meebewegen in plaats van vechten.

3. Begeleiden in plaats van overtuigen
Motivatie hoeft niet groter.
Ze moet duurzaam worden.

Dat lukt als:

de cliënt zich begrepen voelt
het proces voorspelbaar wordt
terugval bespreekbaar is
de focus ligt op vaardigheden, niet op falen

Wat dit betekent voor zorgprofessionals
Veel zorgprofessionals doen hun werk goed, maar zijn ooit opgeleid vanuit het idee dat stoppen met roken vooral een gedragskeuze of leefstijlprobleem is.

Dat beeld is achterhaald.

Roken is een verslavingsaandoening.
En dat vraagt om gespecialiseerde kennis en begeleiding.

Niet meer druk.
Niet meer motivatiegesprekken.
Maar meer begrip en mildheid.

Tot slot
Als stoppen met roken 'simpel' was,
zouden mensen het allang gedaan hebben.

Dat het niet lukt, zegt niets over de motivatie of vaardigheid van de roker.
En ook niets over de inzet van de zorgprofessional.

Het zegt wél iets over hoe complex nicotineverslaving is –
en hoe belangrijk goede scholing daarin is.

Verdieping voor zorgprofessionals

Werk je met rokers en wil je beter begrijpen waarom stoppen zo complex is?
In de online academie van Momentum Training & Coaching leer je hoe je nicotineverslaving professioneel begeleidt, met aandacht voor verslaving, gedrag, terugval en herstel.

Bekijk de geaccrediteerde opleidingen in de academie

Dit artikel is geschreven door Simone Königs, opleider en expert in nicotineverslaving voor zorgprofessionals. Vanuit Momentum Training & Coaching leidt zij professionals op in effectieve begeleiding bij stoppen met roken, vapen en nicotinegebruik.